Fariz Hüseynov, 14/11/08

ABŞ-da başlayan və dünyaya yayılan maliyyə böhranı müxtəlif analitiklərə görə 1930-cu illər durğunluğundan sonra dünyanın keçirdiyi ən şiddətli böhrandır. Bu böhran, hətta ən kapitalist dövlətə qarşı sosializm iddiaları irəli sürülməsinə səbəb oldu. Böhran haradan başladı və niyə böyüdü? Böhrandan nələr öyrənməliyik? Böhranın Azərbaycana təsiri nədir? Bütün səbəb və nəticələrini sadə dildə müzakirə etmək üçün vaxt və yer azlığı olduğuna görə, bu suallara silsilə yazılarda cavab axtaraq. Əvvəlcə məsələni hüquqi aspektdən, daha sonra maliyyə bazarları və praktikadakı problemlər baxımından analiz etməyə çalışacağıq.

Qanunlar çərçivəsində baxsaq, maliyyə böhranında “günahkar” iki əsas qanun layihəsidir. Bunlar 1995-ci ilin yanvar ayında Prezident Bil Klintonun imzaladığı İctimai Yenidən İnvestisiya Aktına dəyişikliklər (Community Reinvestment Act, CRA) və eyni prezident tərəfindən 1999-cu ildə imzalanan Maliyyə Xidmətləri Modernizasiyası Aktıdır (Gramm-Leach-Bliley, GLB). CRA orta və aşağı gəlirli əhalinin (subprime) ev və digər istehlak kreditləri almasına, kiçik və orta bizneslərin güzəştli kredit almasına imkan verdi. Nəticədə kredit verən qurumlar öz tələblərini yumşaltdılar. Artıq banklar öz müştərilərini sadəcə yüksək gəlirlilər arasından seçməyəcəkdi. Eyni zamanda, akta edilən digər dəyişikliklərlə dövlət tərəfindən öhdəliklərinə zəmanət verilən və dövlətdən limitsiz kredit ala bilən Federal Milli İpoteka Assosiasiyası və Mənzil-Tikinti İpoteka Kreditləri üzrə Federal Korporasiya (Fannie Mae(FNM) və Freddie Mac (FRE))açıq səhmdar cəmiyyətləri həmin aşağı və orta gəlirlilər qrupuna verilən ipoteka kreditlerinə investisiya etməyə məcbur edildi. Bu sanki dövlət təminatı ilə etibarlı olmayan qrupa kredit verilməsi prosesinin başlanması idi. Hətta bu iki şirkət nizamnamə kapitalını artırmadan fəaliyyətlərini genişləndirə bildilər. Banklar əgər investisiya həcminin ən azı 10%-i qədər sərmayə təmin etməli idilərsə, bu rəqəm həmin iki şirkət üçün 2.5% idi.

GLB isə banklara həm investisiya, həm kommersiya bankçılığı fəaliyyəti göstərilməsinə icazə verirdi. 1933-cü il Steagall Aktından sonra banklar bu fəaliyyətlərinə görə ikiyə ayrılmışdı. Qanun dəyişikliyinin səbəbləri, əsasən bankların güclənməsi, daha yaxşı, geniş xidmət göstərməsi və səmərəliliyin artması idi. Kommersiya, investisiya bankları və sığorta şirkətləri birləşərək fəaliyyətlərini yeni maliyyə korporasiyalarında birləşdirəcəklərdi. Ancaq dövlətin kommersiya banklarının topladığı depozitlərə verdiyi zəmanət, eyni zamanda, həmin bankların investisiya fəaliyyətlərindən yaranan zərərlərini də örtəcəkdi. İnvestisiya bankları isə əvvəllər depozit yığa bilmirdilərsə, aktdakı dəyişiklikdən sonra depozit yığan kommersiya bankı ilə birləşmə haqqı qazandılar. Nəticədə, yığılan depozitlərin riskli maliyyə alətləri vasitəsilə itirilmə təhlükəsini yaradırdı.

Qanun dəyişiklikləri hansı problemlər yaratdı? Orta və aşağı gəlirli əhalinin gəlirləri onların ev sahibi olmasına kifayət etməsə də, onlara güzəştli kreditlər verildi. Müxtəlif bölgələrdə dəfələrlə iflas edən, ilk aylıq ödənişə gücü çatmayan şəxslərə belə ipoteka krediti verildi. Maaş bəyannamələri bəzən yoxlanılmırdı. Bir nəfər illik maaşını 200 000 dollar göstərməklə 800 000-1 milyon dollarlıq ev ala bilərdi. Səbəb isə ipoteka verən şirkətlərin pul qazanma istəyi idi. Amerikalılar televiziya ekranlarında “Kredit keçmişiniz pisdir? Müflisləşmisiniz? Problem deyil!!! Biz sizə ipoteka krediti veririk!!! Dərhal müraciət edin!!!” kimi reklamlara dəfələrlə şahid olmuşdur. Təbii ki, artıq bir ildir həmin reklamlar yoxdur. Həmin krediti verən şirkətlər komissiya gəlirləri əldə etmək üçün az gəlirli və kredit keçmişi olmayan kütləni hədəf alaraq onlara ipoteka krediti satmışdır. Eyni zamanda, onlar bu kreditləri daha böyük maliyyə qurumlarına satmış, həmin qurumlar da müxtəlif tipli ipoteka kreditlərini birləşdirərək ipoteka qiymətli kağızlar (İQK) ixrac etmişdir. İQK-nın dəyəri evlərin ilkin alqı-satqı qiymətinə bağlıdır və əsas gəliri evi alanın etdiyi ödənişlərdir. Nəticədə, gəliri riskli olan əhaliyə verilən ipotekaların girov göstərildiyi İQK üçün maliyyə bazarları yaranır və müxtəlif maliyyə şirkətləri İQK-a yatırım edir. İlk dəfə “Bear Stearns” şirkəti həmin aşağı gəlirlilərə verilən ipoteka kreditindən istifadə edərək İQK satmağa başladı. Təsadüfi deyil ki, 2008-ci ilin mart ayında dövlət eyni adlı şirkəti xilas etməyə qərar verdi və “J.P. Morgan” şirkəti dövlətdən aldığı borc ilə “Bear Stearns” şirkətini satın almağa razı oldu. Bu barədə sonrakı yazılarda bəhs edəcəyik. FNM və FRE şirkətləri İQK bazarının satış qabiliyyətini artırmaq məqsədilə dövlət tərəfindən İQK-ya investisiya etməyə məcbur edildi. Artıq 2007-ci ildə bu iki şirkət 12 trilyon dollarlıq ipoteka bazarının yarısına sahib idi. Qeyd edək ki, İQK-lərin iki əsas riski olur ki, bu da faiz riski və kredit riskidir. Əgər 80-ci illərdə çıxan maliyyə böhranında problem faiz riski idisə, cari böhranın əsas səbəbi kredit riskidir. Bildiyiniz kimi, kredit riski alınan borcun geri ödənilməməsi və öhdəliklərin yerinə yetirilməməsidir. Faiz riski isə  faizdəki dəyişmələrdən yaranan riskdir. Əgər ev sahibi ödənişi yerinə yetirmirsə, ev satılır və satış dəyəri İQK sahibinə gedir. Evlərin ilkin satışında onların qiymətləndirilməsi düzgün aparılmazsa və dəyərindən daha yüksək qiymətə satılarsa, daha geniş həcmdə İQK ixrac edilər. Ödəmələrin yerinə yetirilməmə təhlükəsi yarananda, İQK-nin riski artır və qiyməti düşür. Onlara investisiya edənlər isə zərər çəkir. Evlərin qiyməti düşür və onların ipoteka krediti verildiyi zamankı qiymətinə yenidən satılması qeyri-mümkün olur. Məhz bu səbəbdəndir ki, hal-hazırda müxtəlif banklar girov olaraq götürdükləri və dəyəri dəfələrlə azalmış evləri satmağa çalışırlar. Belə evlər isə ümumi ipoteka bazarının 25%-nə çatmışdır. Eyni zamanda, banklar və maliyyə qurumları həmin götürdükləri öhdəlikləri, zəmanətləri balansdan kənar vəsaitlər olaraq göstərməklə investorları yanıltmışdır.

Qanun dəyisiklikləri orta və az gəlirli əhaliyə ev alma imkanı versə də, bu insanların gəlirlərinin riskli olması həmin ipotekaların dəyərinə təsir etmişdir. Son illərdə qloballaşma və istehsal vasitələrinin yerdəyişməsi nəticəsində ABŞ-ın az gəlirli əhalisinin gəlirləri azalmış, çoxları işini itirmiş və müflisləşmişdir. Gəlir uçurumunun artması birbaşa az gəlirlilərə verilən ipoteka kreditlərinin ödənilməməsinə və dolayı olaraq, İQK-nin daha riskli olmasına gətirib çıxardı. Ancaq bütün bunlara baxmayaraq, müxtəlif “hedge”(infliyasiyadan sığorta) fondları və investisiya bankları həmin qiymətli kağızlara illərlə yatırım etmiş və yüksək gəlir qazanmışdır. Əlaqədar qurumlar isə işlərin yaxşı getdiyi və bazarın böyüdüyü vaxtda ipoteka kreditlərinin kimlərə verilməsinə nəzarəti itirmişdi.

Bəhs etdiyimiz qanun dəyişikliklərinə etiraz edənlər yox deyildi. Onlarla elm adamı, araşdırmaçı-müəllimlər, əsasən FNM və FRE-nin aşağı gəlirlilərə verilən ipotekalara investisiya etməsinin böhran yaradacağını proqnoz vermişdi. Şəxsən mənim elmi rəhbərim, Memfis Universitetinin professoru, Ronald Spahr 90-cı illərdə Konqres üçün ipoteka bazarını təhlil edən və cari böhranı proqnoz edən hesabatı hazırlayan qrupun üzvü olmuşdur. Təəssüf ki, o zaman Konqres siyasi populizm göstərərək, bu hesabata fikir verməmişdi. Hətta illər sonra, bu yaxınlarda bir prokurorun etdiyi araşdırma zamanı həmin hesabatın əslinin Konqres kitabxanasından çıxarıldığı məlum olmuşdur. Təxminən iki il əvvəl Prof. Spahr və bir neçə alim yenidən ipoteka bazarı ilə bağlı araşdırma aparmağın vacib olduğunu qeyd etmişlər. Səhv etmirəmsə, Konqresdə və ya Xəzinə Departamentində bu işlə onların araşdırma istəyinə dəstək verən vəzifəli bir şəxs (adı və vəzifəsi yadımdan çıxıb) vəzifəsini itirməli olmuşdur. Fərz etmək olar ki, Buş hökuməti 2008-ci il noyabr seçkilərindən əvvəl ipoteka və maliyyə böhranının ortaya çıxmasını istəmədiyindən, belə araşdırmaya soyuq yanaşıb. Ancaq təxirə salınan tədbirlər ölkəyə milyardlarla ziyan vurdu. Ümumiyyətlə, məlumdur ki, FNM və FRE şirkətlərinin rəhbərlərinin daim Senat və Konqres üzvləri ilə çox yaxın əlaqələri olmuşdur. Bu illər ərzində isə, hətta həmin şirkətlərin hesabatlarında təhriflərə yol verən şirkət menecerləri milyonlarla dollarlıq maaş və bonus paketi qazanmışlar.

Deməli, sosial baxımdan cazibədar görünən qanun dəyişiklikləri, əslində maliyyə bazarlarını yeni risklərlə tanış etdi. Dövlət vəsaitindən istifadə edə biləcək qurumlar dövlət tərəfindən riskli bazarlara daxil olmağa məcbur edildi. Klinton hökumətinin populist siyasəti və dövlətin maliyyə bazarlarına müdaxiləsi uzun illər sonra yaranacaq böhranın əsaslarını hazırladı. Növbəti yazıda maliyyə bazarlarının bu alətlərdən, eləcə də, digər maliyyə alətlərindən istifadə edərək necə yüksək riskli və gəlirli yatırımlar etdiyini, bir müddət qazanıb, daha sonra isə müflisləşdiyini müzakirə edəcəyik.