Hüququn mənəvi tərəfləri...

Səadət Cahangir, 26/12/13

Şübhəsiz ki, dünyanın inkişaf etmiş ölkələri ilə geridə qalmış ölkələrində yaşayan insanların düşüncələrində köklü fərqlər var.  Bir amerikalının hüququ olaraq qəbul etdiyi şey, bir azərbaycanlı üçün yasaq sayıla bilər və ya əksinə. Müasir dövrün məşhur amerikan libertarianlarından sayılan Deyvid Boaz deyir ki, bir amerikalıya görə hər arzulanan şey hüquqdur. Amma bunun nə dərəcədə doğru və mümkün ola biləcəyi kimsəni düşündürmür.

Təbii, hüquq başqalarının azadlığına müdaxilə edilmədən əsaslandırılmış bir prinsip olduğuna görə, hüdudsuz da sayıla bilməz. Məsələn, dünyada siqaretin zərəri ilə bağlı geniş təbliğat kampaniyaları aparıldığı dövrdə, ortaya paradoksal bir məsələ çıxdı. Bəziləri restoranlarda siqaret çəkmək hüququ istədiyi halda, başqaları siqaretin qadağan olunmasını tələb etməyə başladı.

Büdcəmizin spesifikası

Məhəmməd Talıblı, 23/12/13

Builki dövlət büdcəsini əvvəlki illərdən fərqləndirən bir neçə ciddi amil var.  Onlar həm büdcə gəlirlərində, həm də xərclər hissəsində özünü göstərir. Daha vacib sayılan 2 istiqamətdə spesifik olan halın təhlili bizi düşünməyə vadar edəcək.

Bunlardan birincisi,  dövlət büdcəsində kəsirin yaranmasının əvvəlki illərlə müqayisədə yüksək həddə olmasıdır. Onsuz da kəsirsiz büdcədən söhbət gedə bilməz. Bu bütün dünyada belədir. Hər ol ortalama olaraq ÜDM-nin 1-1,5 faiz həcmində büdcə kəsrləri qeydə alınır.

Oxuma-yazmaya görə liderik, amma...

Səadət Cahangir, 19/12/13

Texnoloji inqilabların gətirdiyi böyük yeniliklər, şübhəsiz, hər şeydən öncə insanların həyatını dəyişir. Bu dəyişimin inkişaf və müasirləşmə üçün mühüm bir vasitə olduğu danılmazdır. Lakin böyük yeniliklər həm də özüylə böyük sarsıntılar, çalxantılar və  tərəddüdlər gətirir. Bu yazını bir məsələ üzərində qurmaq istəyirəm. Son onilliklərin təcrübəsindən belə nəticə çıxarmaq olar ki, texnoloji nailiyyətlər insanların çeviklik və  baxış bucağını genişləndirsə də, onların ən önəmli bir xüsusiyyətini-mütaliə qabiliyyətini aşağı salır.

Təhsil sistemi və fiskal siyasət

Məhəmməd Talibli, 17/12/13

Təhsil siyasəti özlüyündə strateji hədəfləri olan siyasət olmalıdır. Yəni, qısa vədəli planlardan daha çox uzunmüddətli hədəfləri olmalıdır. Bununla bağlı məşhur bir aforizm var: “ Bir illik planın varsa, taxıl ək, əgər 10 illik planın varsa, bağ sal, əgər 100 illik planın varsa, o zaman insanlara təhsil ver”. Amma dövlətlərin təhsil sistemini fiskal siyasətdən kənarda təsəvvür etmək doğru olmazdı. Yəni dövlət büdcəsi hesabına təhsil xərclərinin artımı və onun nəticələrinin ölçülə bilən olmasını təmin etmək, dövlət büdcəsindən və ya büdcədənkənar fondlardan təhsilə ayrılan xərclərin ÜDM-də payına diqqət yetirmək lazımdır. Bu kontekstdən yanaşanda məlum olacaq ki, bizdə vəziyyət heç də ürəkaçan deyil. Hazırkı vəziyyətdə təhsil xərcləri bizdə ÜDM-nin 3-4 % həddindədir.

“Neft lənəti” gətirdiyi bəlalar...

Səadət Cahangir, 13/12/13

Hamı Ukraynadan danışır. Orada meydana əfsanəvi xalq liderlərinin çıxdığı, onların hansısa qeyri-adi keyfiyyətləri, az qala çörək yeyib, su içmədiyi qədər fərqli olduqları böyük bir həyəcanla anladılır yaxın çevrəmizdə. Amma bu həyəcan da səbəbsiz deyil –meydanda yüz minlərin etirazını sərgiləyən mənzərə var. Doğrudanmı, bu böyük etiraz dalğası məhz o məşhur simaların səyləri sayəsində baş verir? Xeyr, bu, olsa-olsa məlum şəraiti stimullaşdıran səbəblərdən biridir. Sanki bizdə meydana çıxanlar arasında belə tanınmış simalar azdı?.. Bəs niyə illərdir baş verən etiraz dalğalarının sonunda uğurlu nəticə çıxmır ortaya? Bəlkə çeşidli səbəblər var, amma məsələnin kökü “neft lənəti” adlı bəladadır ki, onun xalqın başına gətirdiyi oyunları da yalnız xalqın öz kütləvi etirazı poza bilər...

Qiymət artımı və liberal iqtisadiyyat yolu

Məhəmməd Talıblı, 9/12/13

Ötən həftə bizdə enerji daşıyıcılarının qiymət artımı baş verdi. Bunun cəmiyyətdə sosial və iqtisadi əsasları haqqında çoxlu fikir demək olar. Amma bunun iqtisadi əsasların daha çox Tarif Şurası müəyyənləşdirir. Ümumiyyətlə, dünyada Tarif Şuralarının fəaliyyət istiqamətləri və funksionallığı tamamilə başqa prinsiplər üzərində qurulub. Tarif Şurası sadəcə İİN-nin nəzdində fəaliyyət göstərən qurumdur. Onun adından qərar verənlər ölkədə fiskal qurumların rəhbərləridir. Hətta MDB-nin bəzi respublikalarında bu qurum sərbəst fəaliyyət göstərir və heç bir dövlət qurumunun təsiri altında qərar vermir.

Dünyanın dəyişən havası...

Səadət Cahangir, 5/12/13

Səksəninci illər sovetlər məkanında “siyasi zəlzələ” başlayanda elə təsəvvür yarandı ki, artıq köhnə dünya ilə həmişəlik vidalaşmağın zamanı çatıb və bizi yalnız gözəl  günlər gözləyir. Kim bilirdi ki, köhnəlikdən və istibdaddan qurtulmağın yolu bu qədər əzablı olacaq. Kim bilirdi ki, sovetlər adlanan div bir imperiyanın əllərindən qurtulub rahat nəfəs almağa macal tapmamış, başımıza yeni-yeni bəlalar gələcək. Kim bilirdi ki, bu sosializm deyilən zəhrimarın beyinlərdə kök salmış dərin zoğlarını təmizləmək hələ neçə illər vaxt aparacaq...

Azadlıq, yoxsa kolbasa bolluğu...(III hissə)

Məhəmməd Talıblı, 26/11/13

Mövzunun leytmotivi olduqca sadədir. Ölkədə azadlıq yoxdursa, amma yüksək maddi təminat və onu simvollaşdırılan “kolbasa bolluğu” mövcuddursa, bu cəmiyyətin “mədəsi” üçün yetərlidirmi? Bununla cəmiyyət bir sosial orqanizm olaraq özünü xoşbəxt hesab edə bilərmi? Fikrimcə, xeyr! Bir anlığa düşünək ki, cəmiyyətdə heç bir azadlıq yoxdur, amma iqtisadi rifah səviyyəsi yüksəkdir. Əslində,  azadlığın sərhədləri genişləndikcə insanların rifahı səviyyəsi artır. Hər cür azadlıqlardan məhrum olan cəmiyyətdə heç bir yüksək səviyyəli rifahdan danışmaq mümkün ola bilməz. Azadlığın sərhədləri ildən-ilə genişləndikcə, insanın azad təşəbbüsləri və istəkləri də ona adekvat artır. Ona görə, azadlıqlar uğrunda mübarizə davamlı (permanent) proses olmalıdır.

Söz yarası öldürməz, amma...

Səadət Cahangir, 21/11/13

Dünyada söz davası, bəlkə də, elə söz yarandığı gündən başlayıb. Söz azadlığı hər bir insanın təməl haqqıdır, doğru. Öz haqqının müdafiəsi üçün səsini çıxara bilməyən, sözünə qadağa qoyulan ölkədə insan necə azad ola bilər? Amma söz həm də bir silahdır axı, öldürməz, amma öldürməkdən betər edər. Heç şübhəsiz, dünyanın bütün totalitar cəmiyyətlərində səlahiyyət sahiblərinin sözdən qorxması boşuna deyil. Həqiqi mənada, sözün böyük davalarda ən kəskin silah qədər gücə sahib olduğu hər zaman özünü doğrudur.

Azadlıq, yoxsa kolbasa bolluğu...(II hissə)

Məhəmməd Talıblı, 16/11/13

Ədalətli cəmiyyət konstitusiya ilə bütün növ hüquqları və sosial təminatı özündə ehtiva edən cəmiyyət deyildir. Konstitusiya ilə insanlar üçün nəzərdə tutulan azadlıqlardan bəhs edilməsi hələ onların bizə verilməsi anlamına gəlmir. Hətta ən yüksək səviyyədə hüquqların təsbit olunduğu hüquqi sənədlər də xalqların azadlıq ideyaları ilə birbaşa bağlı olduğunu sübut etmir. Çoxlu sayda ölkələrin tarixi göstərir ki, hüquqların tapdandığı dövlətlərin hüquq sistemlərinin məzmunu azadlıqların ali təminatını yaradan ölkələrdən heç də geri qalmır. Amma belə ölkələrdə minimal azadlıqlardan belə danışmaq mümkün  olmur.

Syndicate content